Акaдемiя

Так бы єм просто міг назвати нашого приятеля, добродителя, русиньского бізнісмена-філантропа Штефана Чепу із Торонта в Канадї, котрый 25. апріля 2009 ославить свій округлый юбілей – 70. років од свого народжіня в Гемілтонї, канадьскій области Онтаріо.

Хоць він ся уж народив у Канадї, але ёго родиічі пришли за роботов до Америкы, як много іншых нашых бідных Русинів. Нянько Василь Чепа (1902 – 1963) походив із підкарпатьского села Мале Березне а мати, за слободна Марія Пирчова (1905 – 1990) – із лемківсього села Уща Ґорліцького.

По скінчіню основной і середнёй школы у роднім містї, скінчів ту і штудії на Мек-Мастерьскій універзітї у 1962 роцї. Потім робив у многых ведучіх функціах у канадьскых фірмах. В р. 1978 став ся презідентом властной „Cheppa Corporation“, котра ся шпеціалізовала на банковы операції у сферї інвестіцій. В 90-ых роках зачав ся серьёзно інтересовати о своє русиньске корїня, і так зачав фінанцовати много проєктів споєных із русиньскым возродным рухом в Европі. І мы, Русины Словеньска, сьме му вдячны за дотеперішню фінанчну поміч при реалізації многых проєктів. Ту треба спомянути главно підпору взнику новых школ, де ся зачав учіти русиньскый язык і култура. Заложыв Світову академію русиньской културы у 2002 роцї, в котрій є много знамых особностей і споміджі Русинів Словакії. Была заложена зато, жебы главно за помочі інтернету шырила інформації о минулости і сучасности карпатьскых Русинів. Вдяка нёму і нам ся подарило заложыти і реалізовати інтернетову сторінку Академії русиньской културы в Словеньскій републіцї: www.rusynacademy.sk, котра ся перетрансформує на інтернетовы новинкы.

Заложыв тыж престижну Премію за вызначне дїло про Русинів, котров дотеперь была оцінена робота штирёх людей, двох із Підкарпатя на Українї: Володимира Микиты і Володимира Фединишинця, і двох із Словакії: Василя Турка і Александра Зозуляка. Подобно заложыв Премію Александра Духновіча за русиньску літературу, котров была, окрем іншых, оцінена літературна продукція і трёх русиньскых писателїв зо Словакії: Марії Мальцовской, Штефана Сухого і Миколая Ксеняка. Обидві премії суть звязаны з фінанчным оцінїнём і зо сімболічнов брондзовов сошков карпатьского медвідя, котру сьме фіґлёвнї назвали „русиньскым Оскаром“.

Много фінанцій Ш. Чепа пожертвовав на взник і фунґованя русиньскых недїльных школ на Підкарпатю, як і приспів на взник першой пореволучной русиньской основной школы у Чабинах на Словакії, котра несе мено А. Кралицького. Спершу тоты дїла фінанцовав сам, але потім заложыв Фонд Штефана Чепы при Торонтьскій універзітї, справцём котрого є професор той універзіты і председа Світовой рады Русинів Павел Роберт Маґочій. Із того фонду ся платить і Штіпендія Штефана Чепы про русиністічны штудії, суть фінанцованы тримісячны стажы на Торонтьскій універзітї про научных працовників-русиністів. Можность такого стажованя выужыло уж немало русиністів з розлічных країн, міджі нима і двоє із Інштітуту русиньского языка і културы Пряшівской універзіты у Пряшові: теперішня ёго директорка ПгДр. А. Плїшкова, ПгД. (в р. 2002), а од 1. апріля до 1. юла 2009 на стажи в Торонтї є асістентка того же інштітуту Мґр. А. Блыхова.

Але Ш. Чепа хотїв помочі Русинам у „краю“ нелем в области културы і освіты, але і в сферї робочіх можностей, зато росшырив забер свого подниканя і на Словеньско, і Україну, але в обидвох штатах ёго добрый умысел ся обернув проти нёму, бо натрафив на нечестных „бізнісменів“, котры му способили великы проблемы і шкоды, к якым ся іщі придала сучасна господарьска кріза. Але мы віриме і желаме Штефанови, жебы в ёго дїлі правда і добро звітязили над кламством і злом, нелем як то є у приповідках.

Штефане, мы, котрым єсь поміг, сьме Ті зо щірого сердця вдячны і желаме Тї в часї Твого красного юбілею міцне здоровя, повны жменї щастя і жебы вшытко зле ся на добре обернуло, бо Ты собі тото заслужиш. А мы віриме, же при найблизшій нашій стрїчі зась Тя увидиме із тіпічным Твоїм усміхом на твари.

На многая і благая лїта!

А. ЗОЗУЛЯК, фотка автора, 10.04.2009

Штефан Чепа (Канада)

Презідент Світовой академії русиньской културы

Штефан Чепа ся народив 25. апрїля 1939 в містї Гемілтон, провінція Онтаріо в Канадї – є обходным ведучім і філантропом русиньского походжіня, котрый жыє в канадьскім Торонтї. В 1962 роцї абсолвовав Увіверзіту МекМастера в Гемілтонї – сферу обходу. Штефан Чепа є директор і представитель дакількох канадьскых сполочностей. В 1978 роцї ся став презідентом корпорації Cheppa, котра ся занимать обходным банковництвом. В 90. роках 20. стороча зачав ся важно інтересовати о Русинів і зачав фінанцовати проєкты в сферї русиньского возроджіня в Европі. В 1997 роцї заложыв фонд на каждорічне удїлёваня Премії Александра Духновіча за русиньску літературу, конкретно за найлїпшый, найоріґіналнїшый твір все за послїднїх 5 років. В роцї 2001 заложыв Премію за вызначне дїло про русиньскый народ (односить ся, главно к области розвоя културно-народностного жывота і научно-овітной сферы). В роцї 2002 основав Світову академію русиньской културы, задачов котрой є з помочов інтернету пропаґовати знаня о вшыткых аспектах карпаторусиньской історії і сучасности. Академія є академічнов і харітатівнов орґанізаціёв, котра ся снажить стімуловати дїятельство при захованю богатства і красы русиньской културы на хосен цїлого людства.

П. Р. МАҐОЧІЙ,

Фотка: А. З.

Жытелї Словеньска потребують лїпше бываня

штефан чепа – народив ся в гемілтонї, провінції онтаріо в канадї. походить з барз інтересной русиньской родины, в котрій не была нужда на драматічны жывотны періпетії. ёго мама ся народила в ущу ґоРлицькім у польску. як девятьрічна зоставала сама дома і страла ся о своїх сородинцїв. почас першой світовой войны єй отця арештовали руси, з арешту ся вернив ІЗ ПІДломЛеныМ ЗДОРОВЁМ і скоро вмер. до канады еміґровала в 1929 роцї. отець пана чепы ся народив у селї малый березный, котре є при самій границї зо словеньском. даколи тота теріторія належала ракусько-угорьску, потім чеськословеньску а днесь є то закарпатьска область україны. лем коротке перебываня у духовній семінарії, де штудовав і діяв як кантор, му стачіло на то, жебы підляг дезілузії о неекзістенції корупції в церькви, стратив свою віру і в 1927 роцї еміґровав до канады як чеськословеньскый штатный обчан. по першых тяжкостях собі нашпоровали дость пінязей, жебы собі нескорше купили малу пекарню в гемілтонї. штефан як хлопець цілы ночі перебывав у пекарни а через день розношав хлїб людём.

„мої родичі мі все підкреслёвали, яке важне є мати освіту. Поможе чоловіку порозуміти тому світу і жыти наповно“, споминать на своє дїтинство Штефан Чепа, котрый здобыв тітул бакаларя в области обходу на МекМастерьскій універзітї. Потім ся записав на штудії в онтарійскім інштітутї (Prince Waterhouse), абы ся став кваліфікованым учтовником-фінанчником. Скоро ся став працовником у великій міджінародній фірмі (Alarm Division of Chubb Industries Ltd.) зо замірянём на забезпечовачі заряджіня. Кідь мав тридцять років, повышыли го до фунції віцепрезідента і ґенералного менежера той корпорації. В 1972 роцї мав можность выгодно купити скраховану фірму. Підлягнув тому і дав ся на подниканя, в котрім продовжує доднесь. Особно рядить фірмы в Канадї, котры выдумують і конштруюють електронічны заряджіня і наслїдно їх вырабляють нелем в Канадї, але і в Мексіку і Чінї. Тоты выробкы суть дістрібуованы по цілім світї. В сучасности в Канадї є власником і ведучім векшого чісла пріватних фірем і пятёх верейных корпорацій із різным замірянём – од выробы реакчных моторів по навіґачны помічны заряджіня, домашню електроніку і безпечностны сістемы аж по біометрічны ідентіфікаторы одбитку пальцїв, біоаналітічны лабораторії і вывой новых лїків. Знама про нас є главно ёго фірма Norstone.

Пан Чепа, сьте скусеный чоловік, котрый уж перешов скоро вшыткым, што му жывот понук і приніс. Мало што вас уж може несподївати. Мате іщі свої візії і цілї?

– Почас мого жывота ся світ став лїпшым місцём про чоловіка. Є правдов, же была вынайджена атомова бомба, пережыли сьме грозы воєн і звірства паханы на людёх. Гей, страшны річі ся діють і теперь, не екзістує жадна сила, котра бы доказала загамовати ґеноціду на такых місцях, як є наприклад Дарфур. Є правдов, же маме новы проблемы з охранов жывотного оточіня і цілой планеты, жебы ся і надале заховали условія про жывот. В сучасности жыють люде намного лїпше, як в минулости. Люде памятають жертвы, котры мусіли принести, были охотны тяжко робити, жертвовати ся про будучі ґенерації і докінця ай вмерти, кідь то было потребне, лем жебы убранили нашу слободу і вытворили про чоловіка условія про лїпшый жывот, якы бы ся мали надале злїпшовати. Інтернет нам давать можности шырокоспектралной освіты, котра є намного доступнїша в порівнынї з минулостёв. Єм пересвідченый, же будь-якы фунадаменталістічны погляды і їх представителї поступно стратять свою способность ціґанити і котролёвати думкы своїх наслїдователїв. Вірю, же ся уж ніґда не буде повторёвати історія і жадный Гітлер або Сталін не здобуде міць. Усвідомлюю собі але, же многы то іщі попробують. Єдночасно собі усвідомлюю, же сучасный став на Близкім і Середнїм выходї є грозьбов про ціле людство. Я єм мав у жывотї щастя, фінанчно ся мі дарить. Хочу, жебы моє богатство, котре єм здобыв, помогло зробити з того світа іщі лїпше місце про жывот. Буду ся о то снажыть зо вшыткых сьл так довго, покы лем буду мочі.

Русиньскый подникатель і філантроп із Канады – Штефан Чепа з бывшым председом влады Мікулашом Дзуріндом почас навщівы Братїславы.

Чом сьте ся рішыли інвестовати на Словеньску?

– В повній мірї підпорую процесы вывоя і розвоя новых продуктів і процесів, котрыма ся звышыть і продуктівность чоловіка. На другім боцї, єм актівным членом руху, котрого цілём є заховати русиньскый язык і маповати русиньску културу в історічній отчізнї, в Карпатах. Русиньска култура є богата на музыку. літературу, решпектує чоловіка і ёго внутрішнїй світ. Вшытко ся то зачало в 2001 роцї на 6. Світовім конґресі Русинів (мій першый) у Празі. Ініціовав єм удїлёваня русиньского Оскара – Премії Александра Духновіча за русиньску літературу і Премії за вызначне дїло про Русинів. Першу зо спомянутых премій в Празі єм особно передав першым єй лавреатам – днесь покійному Василёви Туркови, бывшому драматурґови Театру Александра Духновіча в Пряшові, председови Світовой рады Русинів і председови Русиньской оброды на Словеньску, як і Народному умелцёви Україны Владимірови Микитови, шыроко узнаваному русиньскому малярови з Ужгороду. По скінчіню конґресу єм мав можность попутовати до Ужгороду і особно передати Премію А. Духновіча за рік 2001 писателёви Іванови Калиничови, котрый про высокый вік і здравотны проблемы не міг прийти до Прагы. Выужыв єм тоту можность і перейшов єм Словеньско, од Братїславы через Пряшів, Кошіцї аж по Высокы Татры. У вас єм быв очареный мілым приятём на каждім кроцї, быв єм фасцінованый природныма красами той пятьміліоновой країны. Вдяка реформам влады Мікулаша Дзурінды і приятю Словеньска до Европской унії Ваша країна ся стала атрактівнов про загранічных інвесторів і приятельнов з боку політічного.

Вашым першым інвестічным і девелоперьскым проєктом на Словеньску є ставба родинных домів у Кошіцях про нарочнїшых кліентів у локалітї містьской части Кавечаны. Чом сьте ся рішыли інвестовати праві до розвоя якости бываня?

– Збачів єм, же жытелї Словеньска потребують лїпше бываня. Є істе, же канадьскы ставебны і менежерьскы технікы бы могли знижыти наклады єдной родины і уможнити, жебы домы або квартелї были продаваны за ціны, котры бы были доступны про веце лёдей на Словеньску. Зачали сьме барз опатернї. Наш першый проєкт в Кавечанах – то є 24 домы, котры будуть побудованы в духу традіцій архітектуры на Словеньску, але з барз высокым штандардом. Тоты домы суть про тых, котры то оцінять і можуть собі доволити то найлїпше. Наш другый проєкт буде выставба меншых домів, котры будуть побудованы подля канадьскых ставебных технік в цінї по 5 міліонів корун, але з луксусным заряджінём.

Тіпы родинных домів, котры понукать фірма Штефана Чепы на Словеньску.

Ваша фірма Norstone своїм кліентам понукать комплексны девелоперьскы службы і забезпечує ставбу тых домів на ключ. Вірите тому, же на Словеньску переломите конзерватівне і скоріше одмітаве думаня односно девелоперїв?

– Все суть і будуть люде, котры тужать по властнім домі побудованім своїма властныма силами. Але векшина людей давать перевагу ставбі дому за помочі одборників, котрый бы сповнив условія їх вкусу, быв у пожадованій якости і за приятельну, што може найнижшу ціну. Єдиный способ як то досягнути, є ословити додавателя, котрый давать комплексны службы. Купити собі такый дім по частях, представлять значно великы накупы в малообходных цінах, причім вшыток потрібный матеріал індівідуалный ставитель ани не мусить позганяти. Понукатель комплексных служеб із міджінародным досягом купує векшинов матеріал во великім за нижшы ціны, як суть на Словеньску, зато може тоты домы продавати за значно нижшы ціны і про кліента за приятельны ціны. Понукатель комплексных служеб є схопный понукнути кліентови найлїпшы ціны дому в будь-якій якости.

Каждый девелоперь, окреме загранічный, ся дотеперь покушав зреалізовати добрый проєкт посередництвом своёв „дцерьской“ фірмы, котру заложыв із тым цілём. Часто є то фірма з ручінём обмедженым, яка скінчіть діятельство такой по реалізації проєкту. З погляду кліента є але важно знати, хто або котра фірма їм потім буде ґарантовати якость роботы і побудованого дому. Як то є в припадї вашой фірмы?

– Norstone є серіозный партнер, также ниякый купуючій і кліент не мусить ся бояти в тім одношіню. Договор із нами нас завязує дати зъїднаны службы. Нашы договоры суть в повній мірї ґарантованы. Моє довгорічно будоване добре мено і решпект суть про мене намного важнїшы, ніж будь-яке множество пінязей. Страчіня довіры у кліента в наслідку будь-якого нашого непрофесіоналного діяльства є про мене немысльтельне.

Якы суть вашы дотеперішнї скусености на словеньскім торгу?

– До днешнёго дня были мої скусености на словеньскім торгу добры і злы. Стрітив єм ся з многыма барз приємныма людми, котры зарабляють на своє пережытя тяжко і честно, жебы вызнамно приспіли к жывоту „нового Словеньска“. Жаль, мав єм і то нещастя, же єм заплатив за негнутельность у Высокых Татрах, але властницькы права ку ній зістали в руках іншых людей...

Думате сі, же бывалы комуністічны країны ся іщі все не вырівнали з проблемами корупції в юстіції і діятельством нечестных правників?

– Реална ці імаґінарна, но шыроко внимана історічна корупція юстіції і екзістенція нечестных правників, котры суть дідовизнов минулости і якы будуть пронаслїдовати выходоевропскы країны дотогды, доколи сістем каждой із тых країн ся переуказательно од них не очістить. Правницькы орґанізації на Словеньску мусять котролёвати своїх членів і у вопросі їх етікы, акцептовательного справованя ся і на потребній уровни їх кваліфікації, главно про добро правницькой професії і жытелїв Словеньска вообще.

Плануєте інвестовати і на Українї?

– Затля єм там не інвестовав, бо не быв єм охотный підступити ріск про політічный вывой у тій країнї. Хоць у тім реґіонї ся обявляють назнакы злїпшіня, но не суть достаточны про інвестіції до негнутельностей. Іншым дїлом є выроба про світовый торг. Norstone веде зо своїма пертнерами розговоры о проєктї, в котрім бы напрямовав приход кліентів і обходных партнерів на україньскый торг. Будь-яка фірма на Українї стратить на своїй вартости, кідьбы україньска сторона стріктно стояла на тім, жебы собі Norstone в рамках свого діятельства на україньскім торгу мусила выградно выбрать лем україньского партнера. Мусить екзістовати плураліта выберу обходного партнера. Кібы ся на Norstone надале тискало, фірма бы стратила своїх кліентів, робітници роботу а україньску сторону бы то лем збіднило. Настала сітуація, кідь Україна настойчіво потребує нові робочі місця. Корупчны засягы лем приспіють ку тому, же каждый інвестор на Українї ся за непевных условій буде мусити заоберати і роковати з скорумпованыма єднотливцями. Єм але оптіміста і вірю, же скоро підпишеме договор із першым нашым заводом. Тота країна є моёв слабостёв. Рад бы єм поміг барз бідным людём, котры жыють в занедбанім і заосталім реґіонї Закарпатьской Україны.

За розговор подяковав:

Роберт МАТЄЁВІЧ

(Розговор вышов у часописі „Dimenzie“, опублїкованый є на основі згоды Штефана Чепы, быв скороченый і переложеный до русиньского языка А. З.)